Odstępstwa
Główne różnice między omawianym postępowaniem w sprawach gospodarczych a zwykłym sądowym postępowaniu cywilnym dotyczą:
⁃ terminu powoływania twierdzeń i dowodów;
⁃ możliwości umownego wyłączenia przez strony określonych dowodów z postępowania;
⁃ ograniczenia dopuszczalności prowadzenia dowodu ze świadków;
⁃ przyznania prymatu dowodom z dokumentów
Termin powoływania twierdzeń i dowodów
Zgodnie z art. 458(5) § 1 kpc powód jest obowiązany powołać wszystkie twierdzenia i dowody w pozwie, a pozwany – w odpowiedzi na pozew.
Przepis ten jest manifestacją dążeń ustawodawcy do przyśpieszenia rozstrzygania przez sądy spraw gospodarczych, dlatego wprowadza prekluzyjny (zamknięty czasowo) system koncentracji materiału procesowego, wychodząc m. in. z oczywistego założenia, że jeżeli strony już na początku procesu powołają wszystkie dowody to nie będą przedłużać sporu sądowego, ponieważ możliwość modyfikacji lub uzupełnienia stanowiska procesowego na późniejszym etapie, co oczywiście dodatkowo angażowałoby strony i sąd w kolejne okoliczności sprawy, jest co do zasady wyłączona.
Oceniając czy powoływane przez stronę okoliczności są sprekludowane (spóźnione) sąd powinien rozważyć czy rzeczywista potrzeba zgłoszenia danych twierdzeń i dowodów w okolicznościach konkretnej, rozpatrywanej sprawy jest uzasadniona ogólnymi i szczególnymi zasadami rozkładu ciężaru dowodu. W postępowaniu w sprawach gospodarczych zasada koncentracji materiału procesowego nie może być traktowana bezwarunkowo I obarczać podsądnych obowiązkiem przewidzenia wszystkich wariantów możliwego przebiegu sprawy, czy formułowaniem w pozwie lub w odpowiedzi na pozew argumentów, które dopiero mogłyby mieć zastosowanie gdyby odgadnąć mniej prawdopodobne twierdzenia i dowody strony przeciwnej. Zasada prekluzji powinna być interpretowana tak, że obejmuje przede wszystkim obowiązek odniesienia się do dowodów i twierdzeń bezpośrednio dotyczących roszczenia zgłoszonego w pozwie, a nie do dowodów i twierdzeń, którymi odpieranoby argumenty hipotetycznego przyjęcia możliwego sposobu obrony pozwanego albo analogicznie powoda (zob. wyrok SN z 18 kwietnia 2008 r., II CSK 667/07).
Zasada prekluzji w omawianym tu postępowaniu gospodarczym doznaje ograniczeń wskazanych w §2 i §3 art. 458(5) kpc. Są one związane z obowiązkiem dokonania przez sąd niezbędnych pouczeń stron niezastępowanych przez zawodowego pełnomocnika, ponieważ powodowi, którego nie reprezentuje np. radca prawny albo adwokat, pouczenie powinno zostać dokonane wraz z zawiadomieniem o zarządzeniu w przedmiocie doręczenia pozwu (art. 205(1) §1 zd. 2 kpc), natomiast pozwanego z kolei należy pisemnie pouczyć o jego prawach wraz z wysłaniem mu pozwu i wezwaniem do złożenia odpowiedzi na pozew (art. 205(1) §1 zd. 1 kpc). Ponadto, w zależności od okoliczności sprawy prowadzący ją sędzia może zakreślić stronie inny termin do powołania przez nią twierdzeń i dowodów.
Czy są jeszcze jakieś wyjątki?
Tak. Co prawda powołane z naruszeniem ww. reguł twierdzenia i dowody podlegają pominięciu przez sąd, to jednak jeżeli strona która dopiero je powołuje uprawdopodobni, że ich powołanie nie było wcześniej możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później, to zachowa ona prawo do przedstawienia, w terminie dwóch tygodni od tego uprawdopodobnienia, dalszych twierdzeń i dowodów na ich poparcie. Uprawdopodobnienie powinno polegać na wykazaniu przyczyn, dla których strona powołująca nowe twierdzenia lub dowody uważa, że wcześniej nie było to możliwe/zasadne; W przeciwnym razie prawo do przytoczenia nowych twierdzeń lub dowodów nie powstanie i zostaną one pominięte.
Czego system prekluzji nie dotyczy?
Po pierwsze, wymóg wyczerpującego przytoczenia dotyczy tylko pozwu i odpowiedzi na pozew (okoliczności, które tam powinny być przedstawione). Nie dotyczy on natomiast innych pism procesowych, np. wniosku o udzielenie zabezpieczenia. Ponadto, art.458(5) §1 kpc nie uwzględnia jako pierwszego pisma procesowego wnoszonego przez pozwanego środka zaskarżenia (np. sprzeciwu od wyroku zaocznego czy zarzutów od nakazu zapłaty).
Po drugie, system prekluzji nie dotyczy zarzutów, które są twierdzeniami o prawie i o faktach. Zarzut, który oznacza faktyczne przytoczenie w celu obrony objęty jest prekluzją, bo mieści się on w granicach pojęcia „twierdzenia”. Natomiast, jeżeli zarzut stanowi środek obrony obejmujący powołanie się na pewien stan faktyczny lub prawny – wtedy nie powinien być utożsamiany z twierdzeniem (np. zarzut potrącenia, przedawnienia).
Możliwość umownego wyłączenia przez strony określonych dowodów z postępowania
Art. 458(9) §1 kpc przewiduje możliwość wprowadzenia przez strony ograniczenia w przeprowadzeniu dowodów w postępowaniu w sprawach gospodarczych wynikających z określonego stosunku prawnego powstałego na podstawie umowy. Źródło ograniczenia w tym zakresie stanowi zawarta przez strony umowa dowodowa, która stanowi rodzaj umowy procesowej o mieszanym, bo materialnoprawnym i procesowym, charakterze. Umowa ta obliguje sąd prowadzący postępowanie dowodowe do niedopuszczenia do przeprowadzenia dowodu wyłączonego w przedmiotowym porozumieniu. Przyjęcie przez ustawodawcę możliwości zawarcia umowy dowodowej przez strony powoduje zwiększenie stopnia formalizmu w postępowaniu procesowym, ma również niebagatelny wpływ na szybkość rozpatrywania sporów.
Jeżeli chodzi o stronę techniczną to umowa dowodowa może mieć dwie formy – co najmniej pisemną lub ustną. Ustny sposób zawarcia umowy dowodowej jest zastrzeżony dla porozumienia powziętego przed sądem po wszczęciu postępowania w sprawie gospodarczej. Poza sądem, niezależnie od tego czy umowa zostanie zawarta przed skierowaniem sprawy do sądu czy już po zawiśnięciu sporu niezbędna jest forma pisemna pod rygorem nieważności, lub wyższa (np. z podpisami notarialnie poświadczonymi).
Zazwyczaj umowa dowodowa polega na wyłączeniu określonego dowodu lub dowodów w postępowaniu sądowym, jednak strony określonego stosunku prawnego powstałego na podstawie umowy mogą przez umowę dowodową uregulować również wzajemny rozkład ciężaru dowodu, oznaczenie środków dowodowych czy określenie twierdzeń o faktach, które albo mają być przez stronę udowodnione w toku postępowania, albo które strony uznają za udowodnione, oraz oznaczenie środków dowodowych. Mimo, że postępowanie cywilne w sprawach gospodarczych zostało wprowadzone przede wszystkim z myślą o przedsiębiorcach to posiadanie tego statusu do zawarcia umowy dowodowej nie jest konieczne.
Dowodem, który można w drodze umowy dowodowej wyłączyć jest środek dowodowy będący informacją, którą uczestnicy procesu uzyskają ze źródła dowodowego w związku z ustaleniem faktów (dowodzeniem) w procesie cywilnym. Musisz jednak pamiętać Drogi wykonawco, że dowód ten w umowie dowodowej musi zostać przez strony sprecyzowany, czy to konkretnie czy choćby rodzajowo, np. jako „dowód z zeznań świadków”, „ dowód z zeznań świadka Jana Nowaka”. Nie można dokonać blankietowego/apriorycznego wyłączenia wszystkich środków dowodowych.
