Czym jest ugoda?
Ugoda w ujęciu art. 917 Kodeksu cywilnego jest swojego rodzaju kompromisem – umową, w której strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego. Ugoda zasadniczo może mieć na celu rozwianie wątpliwości co do roszczeń wynikających z danego stosunku prawnego, bądź zapewnienie wykonania tych roszczeń albo uchylenie aktualnego lub mogącego powstać w przyszłości sporu.
Zwykle ugoda jest umową dwustronną, nie ma jednak przeszkód, aby takie porozumienie miało charakter multilateralny, tzn. zostało zawarte przez większą ilość podmiotów.
Charakter prawny ugody
Ugoda należy do kategorii umów następczych i ustalających, czyli takich, których celem jest, aby już istniejącemu stosunkowi prawnemu nadać cechy pewności i bezsporności. Do najbardziej wartościowych funkcji ugody należy jej funkcja koncyliacyjna (pojednanie stron), a także funkcja stabilizująca pewność obrotu. W konkretnych przypadkach ugoda będzie pełnić także funkcję kredytową i kompensacyjną.
Ugoda może zmierzać do potwierdzenia treści już istniejącego stosunku prawnego, albo do zmiany bądź rozwiązania tego stosunku. Co do zasady, nie może ona jednak kreować nowego stosunku prawnego (wyrok SN z 4.2.2004 r., I CK 178/03, Legalis). Należy stwierdzić, że ugoda może dotyczyć również nieistniejącego już stosunku prawnego, np. kwestii skuteczności oświadczenia o odstąpieniu od umowy o roboty budowlane lub umowy o dzieło.
Przedmiotem ugody mogą być prawa i obowiązki wynikające ze stosunków prawnych należących do wszystkich dziedzin prawa prywatnego, o ile tylko leżą one w swobodnej dyspozycji stron. Takie stosunki mogą pochodzić z różnych zdarzeń cywilnoprawnych, np. z orzeczeń sądowych czy z czynów niedozwolonych. Określony stosunek prawny może być przedmiotem ugody, jeżeli prawo pozostawia stronom swobodę zmiany lub zniesienia takiego stosunku.
Odrębne przepisy Kodeksu postępowania cywilnego regulują też typy ugód, które wywołują skutki procesowe, tj.: ugoda mediacyjna (art. 183(1) i n. KPC), ugoda sądowa w postępowaniu pojednawczym (art. 184 KPC), ugoda sądowa zawierana w procesie lub w postępowaniu nieprocesowym (art. 223 KPC), jak również ugoda zawierana w postępowaniu przed sądem arbitrażowym (art. 1196 KPC).
Odnosząc się do ugód, które wywołują skutki procesowe należy zauważyć, że ustawodawca przewiduje również sytuacje w których ugoda byłaby niedopuszczalna. Do tej grupy spraw należy między innymi pozbawienie lub ograniczenie praw rodzicielskich, rozwiązanie lub stwierdzenie nieważności małżeństwa, sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, itd.
Ugoda może również wywoływać skutki odnowienia, co oznacza, że, zakwalifikowanie ugody (art. 917 KC) jako zarazem umowy nowacyjnej (art. 506 § 1 KC) jest dopuszczalne ( wyrok SA w Katowicach z 1.12.2015 r., I ACa 945/15, Legalis). Należy zwrócić jednak uwagę, że sama zmiana treści zobowiązania nie stanowi jeszcze odnowienia, ponieważ do tego aby tak się stało konieczna jest dodatkowa przesłanka, czyli zamiar stron umorzenia dotychczasowego zobowiązania poprzez zaciągnięcie nowego (animus novandi). Oczywiście, brak będzie zatem podstaw do przyjęcia istnienia nowacji jeżeli zmiana umowy będzie polegać jedynie na ustaleniu np. innych warunków spłaty długu, chociażby przez prolongację terminów spłaty.
Wzajemne ustępstwa
Artykuł 917 KC wymaga, aby wszystkie strony ugody poczyniły ustępstwa. Oceniając wzajemność ustępstw należy uznać, że są one wystarczające, jeżeli ekwiwalentność jest zachowana w subiektywnej ocenie stron. Zauważyć jednak należy, że niektóre składy Sądu Najwyższego prezentują bardziej liberalne stanowisko, polegające na przyjęciu, że ekwiwalentność ustępstw w ogóle nie musi być zachowana. Nie ma też obowiązku wskazywania w ugodzie treści wzajemnych ustępstw (wyrok SN z 7.2.2006 r., IV CK 393/05, Legalis).
W doktrynie sporne jest, czy jeżeli ustępstwa czyni tylko jedna strona to art. 917 i 918 Kodeksu cywilnego po prostu nie znajdą zastosowania, czy możliwe będzie zastosowanie tych przepisów w drodze analogii.
Ustępstwem strony może być jakakolwiek rezygnacja przez nią z pierwotnie zajmowanego stanowiska w zakresie danego stosunku prawnego, np. zrzeczenie się określonych zarzutów, ustalenie korzystniejszego dla drugiej strony sposobu, miejsca lub czasu wykonania zobowiązania, uznanie wcześniej kwestionowanych uprawnień drugiej strony, rezygnacja z części należnego świadczenia lub odroczenie terminu jego spełnienia, itd. Ugoda może dotyczyć również roszczeń przedawnionych, a taka czynność nie będzie stanowiła niezgodnego z prawem obejścia ustawy.
Przedmiotem ugody mogą być również prawa przyszłe (tzn. nieistniejące w chwili zawarcia ugody) wynikające z oznaczonych stosunków prawnych. Uregulowanie sytuacji prawnej na przyszłość ma dla stron zwykle pierwszorzędne znaczenie, dlatego często w praktyce kontraktowej wystepują postanowienia, z których wynika, że ugoda obejmuje wszystkie roszczenia „istniejące i przyszłe”. Skutki ugody nie będą jednak rozciągać się na takie prawa, których powstania strony w ogóle nie przewidywały w chwili zawarcia ugody.
Elementami ugody mogą być dodatkowe elementy (accidentalia negotii) takie jak termin, warunek, kara umowna, czy umowne prawo odstąpienia. W praktyce, w tym także w kontraktach budowlanych, często funkcjonuje zastrzeganie warunku rozwiązującego, np. przy użyciu zwrotu „ugoda traci moc w razie opóźnienia w zapłacie którejkolwiek z rat”.
Przesłanki ważności ugody
Co do zasady, ugoda może być zawarta w formie dowolnej, jednak wymóg zachowania określonej formy może wynikać z przepisów szczególnych. Jeżeli np. ugoda ma doprowadzić do przeniesienia własności nieruchomości, wymaga ona dla swej ważności formy aktu notarialnego.
Do ugody, jako czynności prawnej, zastosowanie znajdą przepisy części ogólnej Kodeksu cywilnego (art. 56-109), w tym dotyczące formy, ważności czynności prawnych, zawarcia umowy, wad oświadczenia woli, itd. Tym samym, ugoda będzie podlegała ocenie z punktu widzenia ogólnych przesłanek ważności czynności prawnych, w tym także art. 58 KC, traktującego o generalnej nieważności czynności prawnej sprzecznej z ustawą bądź zasadami współżycia społecznego.
Jedynym wyjątkiem jest wyłączenie stosowania art. 84 KC w zakresie uchylenia się od skutków prawnych ugody zawartej pod wpływem błędu. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2011 r., sygn. akt V CSK 370/10 , art. 918 k.c., odrębnie normujący zasady powoływania się na wadę oświadczenia woli, stanowi lex specialis wobec tego pierwszego przepisu. Dlatego, w razie chęci powołania się przez stronę na błąd co do treści czynności prawnej, w odniesieniu do ugody, należy spełnić większe rygory, niż w przypadku innych czynności prawnych, ponieważ przede wszystkim błąd musi dotyczyć stanu faktycznego, który obie strony, a nie tylko jedna z nich, uważały za niewątpliwy.
