Domniemania prawne
Domniemanie z art. 527 § 3 kc
Zgodnie z art. 527 § 3 kc jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli korzyść majątkową uzyskała osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Wyżej przywołany przepis przewiduje domniemanie prawne usuwalne, dlatego jeżeli osoba trzecia wykaże, że mimo stosunku bliskości z dłużnikiem nie wiedziała, że dłużnik świadomie działa w celu pokrzywdzenia wierzycieli i nie mogła się o tym dowiedzieć nawet przy zachowaniu należytej staranności, sąd nie będzie mógł przyjąć wersji korzystnej dla występującego ze skargą pauliańską wierzyciela.
Stosunek bliskości
To, czy stosunek łączący dłużnika z daną osobą można określić jako bliski jest indywidualną okolicznością faktyczną, która podlega każdorazowemu badaniu w danym postępowaniu. Należy podkreślić, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż nie występuje określony katalog osób pozostających w bliskim stosunku z dłużnikiem. Same formalne więzy rodzinne nie są wystarczające, ponieważ badaniu powinna podlegać rzeczywista relacja dłużnika z osobą, na rzecz której następuje przysporzenie (wyrok SA w Białymstoku z 18 grudnia 2020 r., I ACa 825/19). Prawdą jednak jest, że ww. więzy rodzinne, jak również np. wieloletnia znajomość, poręczenie za kogoś kredytu, powiązania gospodarcze, koleżeństwo, zaufana relacja pracodawca – pracownik, stałe kontakty handlowe są przykładowymi relacjami wskazującymi na istnienie stosunku bliskości w rozumieniu ww.-go przepisu.
Obalenie domniemania
Aby obalić przedmiotowe domniemanie nie wystarczy np. lakoniczne stwierdzenie małżonka dłużnika, że ten jest z nim w separacji i nie wiedział o jego rzeczywistej sytuacji finansowej. Konieczne jest wykazanie przez skarżącego małżonka, że dochował należytej staranności podejmując działania mające na celu ustalenie stanu majątkowego małżonka – dłużnika na podstawie dokumentów czy zaświadczeń, które pozwoliłyby przyjąć, że rzeczywiście nie miał on wiedzy na temat stanu zadłużenia dłużnika i wynikających z dokonania kwestionowanej czynności prawnej skutkach dla wierzycieli. Tak rygorystyczne podejście wynika z przyjęcia, że osoba bliska z reguły ma możliwość pozyskania szerszej wiedzy na temat sytuacji majątkowej i życiowej dłużnika niż osoba obca, okazjonalnie dokonująca z nim czynności prawnej.
Domniemanie z art. 527 § 4 kc
Domniemanie to dotyczy wyłącznie sytuacji, gdy korzyść majątkową uzyskuje przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych. Kwestionowana na tej podstawie czynność prawna musi zostać dokonana w czasie trwania tych stałych stosunków, które niekoniecznie muszą wyrażać się w ilości zawieranych między kontrahentami umów, bowiem za równie istotne można uznać także silne powiązania organizacyjne, np. współuczestniczenie w strukturze organizacyjnej. Jak stwierdził w jednym z wyroków Sąd Najwyższy istotny jest też element woli stałej współpracy gospodarczej po obu stronach (wyrok SN z 14 maja 2004 r., IV CK 322/03).
Pierwszeństwo wierzyciela pauliańskiego
Przepis art. 532 kc przyznaje wierzycielowi pauliańskiemu pierwszeństwo przed innymi wierzycielami osoby trzeciej do zaspokojenia się z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły. Tak więc polski system prawa cywilnego faworyzuje wierzyciela, który jednocześnie posiada tytuł wykonawczy (np. wyrok zasądzający świadczenie, zaopatrzony w klauzulę wykonalności) przeciwko dłużnikowi oraz wyrok orzekający bezskuteczność względną danej czynności.
Pierwszeństwo, o którym tu mowa nie jest jednak absolutne/nienaruszalne, ponieważ w razie prowadzenia przez wierzyciela pauliańskiego egzekucji z całego majątku osoby trzeciej, pierwszeństwo w zaspokojeniu tego wierzyciela nie wpływa na prawa pierwszeństwa przyznane ustawą, co w szczególności dotyczy zabezpieczeń rzeczowych (głównie: hipoteka), jak również tych wynikających z przepisów prawa upadłościowego. Jak przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z 2 lutego 2022 r., III CZP 32/22, „W razie zbiegu – w postępowaniu egzekucyjnym z użytkowania wieczystego – uprawnienia wierzyciela (pauliańskiego), względem którego czynność prawna zbycia tego prawa, zawarta między dłużnikiem a osobą trzecią, została uznana za bezskuteczną (art. 532 kc), z uprawnieniem wierzyciela (hipotecznego), który uzyskał na tym prawie zabezpieczenie hipoteczne na podstawie czynności prawnej zawartej z osobą trzecią, ale przed ujawnieniem w księdze wieczystej roszczenia wierzyciela pauliańskiego, mają zastosowanie reguły pierwszeństwa wynikające z ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, chyba że wierzyciel pauliański zakwestionował skutecznie czynność prawną ustanowienia hipoteki w trybie skargi pauliańskiej realizowanej w formie powództwa albo zarzutu przeciwko wierzycielowi hipotecznemu (art. 531 §1 i 2 kc)”.
Zwolnienie z odpowiedzialności osoby trzeciej
Osoba trzecia, będąca drugą stroną czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem jego wierzycieli może zwolnić się od zaspokojenia roszczenia wierzyciela, który żąda uznania czynności prawnej za bezskuteczną, jeżeli albo tego wierzyciela zaspokoi, albo wskaże takie składniki majątku dłużnika (nie tylko rzeczy dłużnika, ale również np. wierzytelności przysługujące dłużnikowi od kogoś innego), które na jego zaspokojenie pozwalają. Osoba trzecia może skorzystać z tego uprawnienia przemiennego nie tylko w procesie, ale też już na etapie skierowanego do niej postępowania egzekucyjnego, które w razie wskazania odpowiedniego majątku dłużnika, powinno zostać umorzone. Aby zwolnić się z odpowiedzialności osoba trzecia musi wskazać mienie należące do danego dłużnika. Mienie to musi nadawać się do egzekucji (nie może być spod niej wyłączone), jego wartość ma odpowiadać co najmniej uzyskanej przez osobę trzecią korzyści majątkowej, a prawdopodobieństwo, że pozwoli ono na skuteczne zaspokojenie wierzyciela powinno graniczyć z pewnością.
Moment oceny wartości uzyskanej korzyści
Wartość mienia wskazanego w majątku dłużnika albo wartość świadczenia osoby trzeciej należy badać na chwilę wskazania tego mienia lub spełnienia świadczenia przez osobę trzecią. Natomiast wartość korzyści uzyskanej przez osobę trzecią powinno się oceniać według stanu z chwili dokonania czynności przez dłużnika, lecz według cen z chwili spełnienia świadczenia przez osobę trzecią albo wskazania mienia dłużnika.
Termin
Po upływie 5 lat od dokonania przez dłużnika czynności z pokrzywdzeniem wierzycieli nie można już domagać się uznania jej za bezskuteczną niezależnie od tego, czy miałoby to nastąpić w drodze powództwa, czy zarzutu. Ponieważ art. 534 kc ustanawiający ten termin posługuje się zwrotem „nie można żądać” oznacza to, że jest to tzw. termin zawity (prekluzyjny), a więc nie można go przywrócić a uprawnienie do zainicjowania wzruszenia danej czynności przed sądem wraz z jego upływem wygasa definitywnie.
