Uwagi wstępne
Potrącenie polega na umorzeniu dwóch przeciwstawnych sobie wierzytelności. Jeżeli są one „identyczne” to nie ma ekonomicznego uzasadnienia do wykonania obu zobowiązań na zasadach ogólnych, tj. przez wzajemne spełnienie przez strony świadczeń (np. ja płacę tobie 50 000 zł, a ty płacisz mi 56 000 zł). Potrącenie likwiduje konieczność realnego wykonania dwóch wzajemnych świadczeń, a tym samym upraszcza obrót i ogranicza koszty poprzez rozliczenie tych świadczeń w drodze kompensaty (łac. compensatio), a więc zaliczenie jednej wierzytelności na poczet drugiej, zamiast rzeczywistej wymiany świadczeń. Mimo że żaden z wierzycieli nie otrzymuje efektywnego świadczenia, każdy zostaje zwolniony ze swojego zobowiązania do wysokości wierzytelności niższej.
Potrącenie zasadniczo ma dwie twarze. Po pierwsze, tradycyjnie przyjmuje się, że potrącenie stanowi instytucję materialnoprawną, która uregulowana została w art. 498 i n. Kodeksu cywilnego. Zgodnie z treścią §1 tego przepisu gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.
Na tę chwilę wystarczy wskazać, że realizacja potrącenia jako instytucji materialnoprawnej następuje przez złożenie drugiej stronie oświadczenia o potrąceniu.
Drugą twarz potrącenia stanowi podniesienie/zgłoszenie zarzutu potrącenia w piśmie procesowym przed sądem. Ta formalnoprawna akcja ma na celu „wyrównanie rachunków” z domagającym się zapłaty (najczęściej) powodem i jest uregulowana w art. 203(1) Kodeksu postępowania cywilnego.
Dla porządku, najpierw omówię potrącenie w znaczeniu materialnoprawnym, a na końcu w znaczeniu procesowym.
Podstawą potrącenia „ustawowego” są ww. przepisy Kodeksu cywilnego; Nie ma jednak przeszkód, aby strony zawarły porozumienie, w którym same uregulują zasady kompensacji (potrącenie umowne). Potrącenie ustawowe może być natomiast dokonane również wbrew woli drugiej strony. Zawsze będzie ono skuteczne dopiero przy założeniu, że spełnione są odpowiednie ustawowe przesłanki (czyli powstanie tzw. stan potrącalności), z chwilą dojścia oświadczenia do adresata. Sam zbieg wierzytelności, czyli stan, że obie strony są wobec siebie wzajemnie dłużnikami i wierzycielami, nie powoduje jeszcze potrącenia z mocy samego prawa, ponieważ do umorzenia wzajemnych wierzytelności dochodzi dopiero na podstawie wyraźnego oświadczenia woli, tworzącego nowy stan materialnoprawny (patrz np. wyrok SN z 9 września 2015 r., IV CSK 653/14).
Przesłanki potrącenia
Instytucja potrącenia dokonywanego mocą jednostronnego oświadczenia woli wywiera doniosłe skutki w strefie prawnej innej osoby, dlatego musi ona wiązać się ze spełnieniem konkretnych przesłanek w celu uznania, że została skutecznie zastosowana.
Zgodnie z art. 498 §1 KC, przesłankami tymi są:
1) wzajemność i jednorodzajowość wierzytelności;
2) potrącana (pasywna) wierzytelność jest zaskarżalna;
3) przedstawiana do potrącenia (aktywna) wierzytelność jest wymagalna;
Wzajemność wierzytelności
Niezbędnym warunkiem skutecznej realizacji potrącenia ustawowego jest istnienie dwóch przeciwstawnych wierzytelności (dwa podmioty są względem siebie wierzycielami i dłużnikami jednocześnie; ich wierzytelności mogą pochodzić z różnych tytułów prawnych). Nie ma natomiast wymogu, aby istnienie tych wierzytelności było w jakiś szczególny sposób potwierdzone – można np. potrącić wierzytelność, której źródłem była umowa w formie aktu notarialnego z wierzytelnością wynikającą z umowy ustnej. Wierzytelności nie muszą być również bezsporne, a więc w praktyce (najczęściej) strona, wobec której potrącenie jest dokonywane może twierdzić, że w ogóle nie jest ona dłużnikiem albo dług jest innej wysokości; Kwestie te mogą być przedmiotem rozstrzygnięcia przed właściwym organem / sądem.
Jednorodzajowość wierzytelności
Obie wierzytelności muszą być jednorodzajowe w zakresie przedmiotu świadczenia. Dopuszczalne będzie więc potrącenie wierzytelności pieniężnych oraz wierzytelności dotyczących „rzeczy tej samej jakości oznaczonych tylko co do gatunku” (np. stal budowlana, drewno, maszyny, itd.). Tym samym, możliwość dokonywania potrąceń wierzytelności wynikających z umów wzajemnych (obie strony zobowiązują się w taki sposób, że świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej, np. umowa sprzedaży, umowa o dzieło, umowa o roboty budowlane) została ograniczona, ponieważ w takich umowach z reguły wymieniane są dobra niejednorodne (np. pieniądze za rzecz). W takich przypadkach potrącenie będzie jednak możliwe np. wtedy, gdy jedno ze świadczeń ma charakter pieniężny, natomiast wzajemne świadczenie drugiej strony również przybrało taką postać w wyniku przekształcenia się w zobowiązanie odszkodowawcze.
Wierzytelności pieniężne zawsze będą jednorodzajowe, niezależnie od tego czy zgodnie z umową miały zostać zapłacone czy rozliczone w formie bezgotówkowej. Ponadto, należy przychylić się do poglądu, że nawet gdyby jedna z wierzytelności była wyrażona w złotówkach, a inna w walucie zagranicznej (albo gdyby przedmiotem obu świadczeń były waluty obce), możliwość skutecznego potrącenia nadal by istniała. W celu ustalenia wartości wierzytelności pieniężnych wyrażonych w obcych walutach, co do zasady, należy odwołać się do kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski z dnia wymagalności roszczenia, zgodnie z art. 358 § 2 KC.
Zaskarżalność wierzytelności potrącającego
Konieczną przesłanką potrącenia, w świetle art. 498 KC, jest również zaskarżalność wierzytelności. Polega ona na możliwości najpierw dochodzenia wierzytelności przed sądem, a następnie ich późniejszego egzekwowania wbrew woli pozwanego dłużnika.
W tym miejscu należy jasno zaznaczyć, że mimo literalnego brzmienia omawianego przepisu, kryterium zaskarżalności musi odnosić się wyłącznie do wierzytelności potrącającego, czyli tzw. wierzytelności aktywnej. Wierzytelność pasywna może być niezaskarżalna.
Za niezaskarżalne, w świetle art. 498 KC, uznawane są m.in. (i przede wszystkim mają znaczenie dla podwykonawców i wykonawców) roszczenia przedawnione, wobec których dłużnik może uchylić się od ich spełnienia (art. 117 § 2 KC). Wyjątek w tym zakresie przewiduje jedynie art. 502 KC, zgodnie z którym można przedstawić do potrącenia wierzytelność przedawnioną, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło.
Wątpliwości budzi czy można przedstawić do potrącenia wierzytelności, co do których cofnięto pozew i zrzeczono się roszczenia.