Konsekwencje odstąpienia
Skutek wykonania prawa odstąpienia ustawa określa w ten sposób, że „umowa uważana jest za nie zawartą”. Oznacza to, że zobowiązanie ulega rozwiązaniu z mocą wsteczną – wszystkie skutki prawne dokonanej czynności prawnej uznane zostają za niebyłe. Jest to jednak rodzaj fikcji prawnej, bo cofnięcie zdarzeń raz zaistniałych jest niemożliwe. Chodzi tylko o określenie wpływu odstąpienia na dotychczasowe i nowe obowiązki stron, jednak przepis nadający odstąpieniu skutek ex tunc ma charakter dyspozytywny, toteż strony mogą określić konsekwencje odstąpienia odmiennie niż art. 395 § 2 KC, w tym nadać mu skutek wyłącznie na przyszłość, tj. ex nunc (zob. wyr. SN z 23.1.2008 r., V CSK 379/07).
Zwrot spełnionych świadczeń wzajemnych powinien w zasadzie być dokonany w naturze. Nie jest to jednak możliwe w niektórych złożonych sytuacjach, takich jak np. odstąpienie w trakcie realizacji umowy o roboty budowlane, zaś przepis art. 395 §2 KC nie sprzeciwia się innemu rozliczeniu stron, przyjmując, że za świadczone usługi oraz za korzystanie z rzeczy należy się drugiej stronie wynagrodzenie. W przypadku umów o charakterze ciągłym, nie da się przyjąć takiego stanu jakby umowa nigdy nie została zawarta. Wykonanie takiej umowy rodzi bowiem określone skutki, których zniweczyć się nie da. Świadczenie z umowy o roboty budowlane jest podzielne, bowiem z reguły można je spełnić bez istotnej zmiany przedmiotu świadczenia. W takim wypadku skutkiem odstąpienia powinno być unicestwienie umowy na przyszłość (ex nunc), nie naruszając stosunku prawnego w zakresie spełnionego już świadczenia ciągłego.
Obowiązek zwrotu świadczeń
Jeżeli odstąpienie od umowy nastąpiło po jej częściowym lub całkowitym wykonaniu, spełnione świadczenia podlegają zwrotowi. W wyniku złożenia oświadczenia woli o odstąpieniu powstaje więc nowe zobowiązanie, którego przedmiotem jest zwrot przedmiotu spełnionego świadczenia (świadczeń) oraz ewentualnie zapłata wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy (395 §2 KC).
W razie wielości wierzycieli z umowy zawierającej zastrzeżenie prawa odstąpienia, zobowiązany do zwrotu jest tylko ten z nich, który świadczenie otrzymał, a biorąc pod uwagę również to, że cel zobowiązania zwrotu nie pozwala na uznanie tego świadczenia za podzielne, należy uznać, że – w sytuacji wielości podmiotów zobowiązanych do zwrotu – zastosowanie znajdzie art. 380 §1 KC (dłużnicy zobowiązani do świadczenia niepodzielnego są odpowiedzialni za spełnienie świadczenia jak dłużnicy solidarni).
Przedmiot świadczenia należy zwrócić dłużnikowi w stanie niezmienionym. Wierzyciel posiadający przedmiot świadczenia zobowiązany jest jednak w okresie od jego otrzymania do upływu terminu ograniczającego prawo odstąpienia do dokonywania zmian w tym przedmiocie, jeżeli są one „konieczne w granicach zwykłego zarządu”. Chodzi tu o zmiany niezbędne dla zachowania przedmiotu świadczenia i utrzymania go w stanie niepogorszonym i zdatnym do wykorzystywania zgodnie z przeznaczeniem, a jednocześnie nieprzekraczające granic zwykłego zarządu (niewymagające nakładów przekraczających rozmiar nakładów normalnie ponoszonych na przedmioty tego rodzaju). Jeżeli zaistniała konieczność przeprowadzenia takich zmian, to prawidłowe wykonanie zobowiązania zwrotu może nastąpić wyłącznie przez wydanie dłużnikowi odpowiednio zmienionego przedmiotu świadczenia.
Niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązku zwrotu przedmiotu świadczenia (niezmienionego lub poddanego koniecznym zmianom) może rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą, jeżeli jest skutkiem okoliczności, za które zobowiązany do zwrotu ponosi odpowiedzialność.
Wynagrodzenie za korzystanie
Jeżeli jedna ze stron spełniła świadczenie polegające na daniu rzeczy lub oddaniu jej do używania, oprócz zwrotu tej rzeczy może ona domagać się wynagrodzenia za korzystanie z niej przez kontrahenta w okresie od wydania do zwrotu. Wynagrodzenie to ma być „odpowiednie”, czyli określone w umowie albo równe temu, jakie żądający zwrotu uzyskiwałby, gdyby oddał rzecz do odpłatnego używania (i pobierania pożytków, jeżeli rzecz je przynosi) po cenach rynkowych. Same pożytki nie podlegają zwrotowi, ich wartość powinna być uwzględniona w kwocie wynagrodzenia. Obowiązek zapłaty wynagrodzenia nie istnieje jednak, jeżeli umowa, od której odstąpiono była nieodpłatna (np. darowizna, użyczenie).
Ponadto, zwracający przedmiot świadczenia może domagać się zwrotu tych z poniesionych na niego nakładów, które były niezbędne do dokonania zmian koniecznych.
Rozliczenie usług
W przypadku gdy świadczenie polegało na usługach, czyli spełnianiu czynności dla drugiej strony, a więc z natury rzeczy nie może zostać zwrócone (nie ma przedmiotu świadczenia), rozliczenie następuje w taki sposób, że ten, komu usługę świadczono, płaci za nią odpowiednie (tzn. określone w umowie lub odpowiadające cenom rynkowym) wynagrodzenie (np. usługi hostingu strony internetowej).
Wymagalność
Roszczenia przewidziane w art. 395 § 2 KC powstają w chwili odstąpienia od umowy, a stają się wymagalne (czyli można ich skutecznie dochodzić przed sądem) niezwłocznie po wezwaniu osoby zobowiązanej do spełnienia świadczenia (art. 455 KC).
Przypadki umownego prawa odstąpienia przez kupującego
W praktyce coraz częściej spotykamy się z sytuacją, w której sklepy, mimo że nie zawierają umów na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa, oferują swoim klientom możliwość zwrotu towaru, które można utożsamiać z odstąpieniem od umowy. Taka oferta skierowana jest praktycznie do wszystkich kupujących, nie tylko do konsumentów. Podkreślenia wymaga, że żaden przepis nie obliguje sprzedawcy do przyjęcia zwróconego niewadliwego towaru. Jest to zatem dobra wola, która zazwyczaj podyktowana jest chęcią pozyskania czy utrzymania klientów. Zwłaszcza sklepy sieciowe, działające na dużą skalę, oferują możliwość zwrotu zakupionego towaru na określonych przez siebie warunkach, np. gwarantują zwrot zapłaconej kwoty, wydanie bonu podarunkowego do realizacji w danym sklepie, itp. (choć i w sklepie osiedlowym można tak się umówić). Często formę rekompensaty za zwrócony towar uzależniają np. od tego, czy jest on z aktualnej kolekcji, czy z wyprzedaży. Jest to oczywiście dopuszczalne, gdyż wszystkie tego typu ustalenia mają charakter umowny. Należy zauważyć, że inna forma rekompensaty za zwrócony towar jest rozwiązaniem różniącym się od typowego umownego prawa odstąpienia, gdzie strony zwracają to, co wzajemnie świadczyły. Zazwyczaj kupujący chętnie korzystają z tego typu ofert i mając możliwość wyboru wybierają właśnie sklep oferujący zwrot towaru. Wtedy bowiem jest czas na dogłębne przemyślenie podjętej decyzji, często dopasowanie czy spokojne przymierzenie zakupionego towaru.
Odstępne
Umowne prawo odstąpienia od umowy może być zmodyfikowane. Zgodnie z dyspozycją art. 396 KC Jeżeli zostało zastrzeżone, że jednej lub obu stronom wolno od umowy odstąpić za zapłatą oznaczonej sumy (odstępne), oświadczenie o odstąpieniu jest skuteczne tylko wtedy, gdy zostało złożone jednocześnie z zapłatą odstępnego. Przepis ten stanowi lex specialis w stosunku do przepisu go poprzedzającego. Jest to doniosłe w skutkach uprawnienie, które musi być przez strony wyraźnie przewidziane, a nie jedynie domniemywane czy interpretowane z takich postanowień umowy, które wprost się do niego nie odnoszą.
