Czynność prawna została dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela
Czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. Powyższe będzie więc miało zastosowanie zarówno do spowodowania przez dłużnika, że nie może on wywiązać się z obowiązku wobec osoby trzeciej w ogóle, lub chociażby w części. Przyjmuje się, że stan niewypłacalności dłużnika polega na tym, że nie da się uzyskać od niego zaspokojenia wierzyciela w drodze postępowania egzekucyjnego, na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Zwykle powstanie stanu niewypłacalności jest skutkiem wyzbycia się przez dłużnika aktywów. Pogłębienie przez dłużnika stanu własnej niewypłacalności może polegać natomiast na wyzbyciu się przez niego poszczególnych aktywów, tak że nie można ich w postępowaniu egzekucyjnym zająć. Zwiększeniem przez dłużnika stanu swojej niewypłacalności będzie również doprowadzenie do takiej sytuacji, gdy co prawda nadal można uzyskać zaspokojenie wierzyciela, lecz dochodzenie swoich praw wymaga od tego ostatniego znacznie większego nakładu kosztów, czasu lub wysiłku.
Przesłankę niewypłacalności według art. 527 kc bada się nie na dzień dokonania danej czynności prawnej, lecz na dzień wystąpienia z żądaniem ochrony przez zainteresowanego, co z kolei oznacza de facto ustalenie tej okoliczności na dzień zamknięcia rozprawy (wyrok SA w Krakowie z 25.09.2020 r., sygn. I AGa 273/19). Tym samym, sąd oceniając okoliczności konkretnej sprawy ma pełniejszy ogląd działań dłużnika niż wtedy gdyby nie mógł zbadać również niebezpośrednich następstw jego czynności. Jednym z przykładów ewidentnej niewypłacalności dłużnika jest istnienie podstaw do ogłoszenia jego upadłości i ogłoszenie takiej upadłości.
Brak pokrzywdzenia mimo wyzbycia się przez dłużnika nieruchomości
Przyjmuje się, że do pokrzywdzenia wierzyciela występującego ze skargą pauliańską nie dochodzi natomiast w sytuacji, gdy dłużnik co prawda wyzbędzie się swojej nieruchomości, ale ponieważ była ona obciążona hipotekami o wartości przewyższającej wartość nieruchomości, ze względu na kolejność zaspokajania roszczeń wierzycieli skarżący i tak nie odzyskałby swoich pieniędzy (vide np. wyrok SN z 20.07.2017 r., IV CSK 598/16). Rzecz miałaby się podobnie w sytuacji, gdyby nieruchomość dłużnika była obciążona innymi wierzytelnościami korzystającymi z pierwszeństwa ich egzekucyjnego zaspokajania, tak że z tego powodu jakiekolwiek zaspokojenie skarżącego również nie wchodziłoby w grę.
Dłużnik dokonał czynności prawnej ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela
Z przepisu art. 527 kc wynika, że możliwość przypisania dłużnikowi działania ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela jest konieczną przesłanką dopuszczalności skorzystania z roszczenia paulińskiego. Świadomość pokrzywdzenia wierzycieli występuje u dłużnika wtedy, gdy zdaje on sobie sprawę z tego, że wskutek dokonania przez niego czynności prawnej wierzyciel może nie być w stanie zaspokoić się z jego majątku. Należy zaznaczyć, że nie mówimy w tym miejscu o tym, że dłużnik musi być świadomy pokrzywdzenia tego konkretnego wierzyciela, któremu przysługuje roszczenie pauliańskie, wystarczy bowiem świadomość dłużnika, że jego czynność prawna może spowodować brak możliwości zaspokojenia ogółu wierzycieli, lub choćby jednego innego wierzyciela niż ten, który żądał uznania czynności za bezskuteczną.
Jak wskazuje orzecznictwo, np. Sąd Najwyższy w wyroku z 14 kwietnia 2021 r., sygn. V CSKP 46/21, dłużnikowi nie musi towarzyszyć sam zamiar pokrzywdzenia wierzycieli. Jak również wskazuje praktyka sądowa dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, jeżeli ma rozeznanie, że w następstwie dokonanej przez niego czynności ucierpi materialny interes wierzyciela, zwykle wskutek wyzbycia się przez dłużnika całości lub części jego nadającego się do egzekucji majątku.
Niewypłacalność dłużnika nie musi być całkowita, wystarczy, że stanie się ona większa niż przed dokonaniem czynności (wyrok SN z 29.05.2007 r., sygn. V CSK 77/07).
Czynność osoby prawnej lub innego podmiotu
W razie gdy czynność prawna z pokrzywdzeniem wierzycieli została dokonana przez osobę prawną ocenie sądu podlegać będzie świadomość osób, które wchodziły w skład organu tej osoby prawnej, gdyż to one złożyły w jej imieniu konkretne oświadczenie woli. Zasadniczo, zgodnie z tzw. teorią organu, można przyjąć, że wystarczająca jest świadomość jednej z osób wchodzących w skład organu osoby prawnej, jeżeli tylko to właśnie jej świadomość była podstawą podjęcia decyzji (nawet kolegialnej) o dokonaniu danej czynności prawnej. Oczywiście konstrukcja ta wymaga każdorazowego badania wpływu danej osoby na decyzję organu, a co za tym idzie i danej osoby prawnej.
Podobnie sytuacja wygląda odnośnie tzw. podmiotów ustawowych, o których mowa w art. 33(1) §1 kc, czyli jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym jednak ustawodawca przyznaje zdolność prawną. Zawsze kiedy następuje przypisanie działania osoby fizycznej podmiotowi posiadającemu zdolność prawną, należy odwołać się do realnej sfery, jaką jest mechanizm działania tej osoby fizycznej.
Ciężar dowodu
Wtedy gdy czynność prawna dokonana jest przez osobę fizyczną, stan jej świadomości podlega ocenie zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania, dlatego ciężar dowodu w zakresie wykazania świadomości konkretnego stanu faktycznego/prawnego spoczywa na wierzycielu. Możliwe w takiej sytuacji jest oczywiście zastosowanie przewidzianych przez prawo cywilne domniemań faktycznych, w tym w szczególności tych objętych samą regulacją dotyczącą skargi pauliańskiej, np. art. 529 kc.
Osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową na skutek czynności prawnej dokonanej z dłużnikiem
W tym miejscu należy zdefiniować, że korzyścią majątkową jest nabyte na podstawie wadliwej czynności prawo majątkowe, jak również zwolnienie z obowiązku. Jest to więc pojęcie szersze niż tylko „aktywa”.
Korzyść majątkowa osoby trzeciej w przypadku bezskuteczności względnej na podstawie art. 527 i n. kc związana jest z odpowiednim uszczupleniem majątku dłużnika.
Aby jednak przesądzić o bezskuteczności względnej konkretnej czynności, trzeba również stwierdzić, czy w danym przypadku mamy do czynienia z ekwiwalentnością świadczeń, czy może nie ma ona miejsca. Jeżeli dłużnik uzyskuje w zamian za korzyść majątkową, którą przekazuje osobie trzeciej, świadczenie ekwiwalentne (do którego mogłaby być skierowana egzekucja), to czynność dłużnika po prostu nie ma charakteru krzywdzącego osoby poszukującej ochrony sądowej w ramach actio pauliana.
